2015 jylǵy 30 sáýir, Astana qalasy
Orny aýystyrylatyn (tasymaldanatyn) obektilerdiń jáne bıologııalyq materıaldyń synamalaryn alý qaǵıdalaryn bekitý týraly
«Veterınarııa týraly» 2002 jylǵy 10 shildedegi Qazaqstan Respýblıkasy Zańynyń 8-babynyń 34) tarmaqshasyna sáıkes buıyramyn:
1. Qosa berilip otyrǵan Orny aýystyrylatyn (tasymaldanatyn) obektilerdiń jáne bıologııalyq materıaldyń synamalaryn alý qaǵıdalary bekitilsin.
2. Qazaqstan Respýblıkasy Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń Veterınarııa jáne tamaq qaýipsizdigi departamenti zańnamada belgilengen tártippen:
1) osy buıryqtyń Qazaqstan Respýblıkasy Ádilet mınıstrliginde memlekettik tirkelýin;
2) osy buıryq Qazaqstan Respýblıkasy Ádilet mınıstrliginde memlekettik tirkelgennen keıin kúntizbelik on kún ishinde onyń kóshirmesiniń merzimdi baspa basylymdarynda jáne «Ádilet» aqparattyq-quqyqtyq júıesinde resmı jarııalaýǵa jiberilýin;
3) osy buıryqtyń Qazaqstan Respýblıkasy Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń ınternet-resýrsynda ornalastyrylýyn qamtamasyz etsin.
3. Osy buıryqtyń oryndalýyn baqylaý jetekshilik etetin Qazaqstan Respýblıkasynyń Aýyl sharýashylyǵy vıse-mınıstrine júktelsin.
4. Osy buıryq alǵashqy resmı jarııalanǵan kúninen keıin kúntizbelik on kún ótken soń qoldanysqa engiziledi.
Mınıstr A.MAMYTBEKOV
«KELISILGEN»
Qazaqstan Respýblıkasynyń Ulttyq ekonomıka mınıstri ____________ E.DOSAEV
2015 jylǵy 8 maýsym
Qazaqstan Respýblıkasy Aýyl sharýashylyǵy mınıstriniń
2015 jylǵy 30 sáýirdegi № 7-1/393 buıryǵymen bekitilgen
Orny aýystyrylatyn (tasymaldanatyn) obektilerdiń jáne bıologııalyq materıaldyń synamalaryn alý qaǵıdalary
1. Jalpy erejeler
1. Osy Orny aýystyrylatyn (tasymaldanatyn) obektilerdiń jáne bıologııalyq materıaldyń synamalaryn alý qaǵıdalary (budan ári – Qaǵıdalar) «Veterınarııa týraly» 2002 jylǵy 10 shildedegi Qazaqstan Respýblıkasy Zańynyń 8-babynyń 34) tarmaqshasyna sáıkes ázirlengen jáne orny aýystyrylatyn (tasymaldanatyn) obektilerdiń jáne bıologııalyq materıaldyń synamalaryn alý tártibin aıqyndaıdy.
2. Osy Qaǵıdalarda mynadaı uǵymdar paıdalanylady:
1) aspa – ónim sapasynyń jeke kórsetkishterin anyqtaý úshin bólingen ortańǵy synamanyń bir bóligi;
2) baqylaý synamasy – zertteýdi júrgizetin zerthanada saqtalatyn, júrgizilgen zertteýler nátıjeleri boıynsha sáıkes kelmegen nemese daý týǵan kezde qaıta zertteýge arnalǵan ortańǵy synamanyń bir bóligi;
3) bıologııalyq materıal – janýarlardyń aýrýlaryna dıagnostıka júrgizý maqsatynda iriktep alynǵan tiri ulpanyń bir bóligi nemese bıologııalyq belsendi suıyqtyq (qan, shyrysh, julyn sarysýy, ót, iriń, zár, qı, qyryndylar, bıopsııa ádisimen alynǵan materıaldar jáne basqalary);
4) biriktirilgen synama – ortańǵy synamany qurastyrýǵa arnalǵan iriktemeden alynǵan núkteli synamalardyń jıyntyǵy;
5) zerthanalyq synama (sońǵy synama) – baqylanatyn obektiniń belgilengen talaptarǵa sáıkestigin rastaý maqsatynda normatıvtik qujattarda anyqtalǵan zertteýge joldanatyn (zerthanaǵa jetkizilgen) testilik úlgini jasaýǵa arnalǵan ortańǵy synamanyń bir bóligi;
6) kvarttaý ádisi – biriktirilgen synamany (muqııat aralastyrǵannan keıin) birdeı tórt bólikke bólip, dıagonal boıynsha eki shıregin alyp, alǵashqydaı birneshe ret qaıta tórtke bólý jolymen synamanyń mólsherin azaıtyp, ónimniń zerthanalyq taldaýǵa tıisti mólsherinde ortańǵy synamany quraý tásili;
7) konvert ádisi – úıindide, qatarda, ret-retimen ornalastyrylǵan kóliktik ydystan nemese onsyz danalanǵan, untaq kúıdegi materıaldardan núktelik synamalardy irikteý shemasy. Kólik quraly birliginiń, kóliktik ydystyń nemese ónim saqtaıtyn qoımanyń kólemine baılanysty ónimniń ortańǵy, tómengi jáne joǵarǵy qabattarynan synamany irikteý úshin bir, eki nemese úsh konvert ádisi qoldanylady;
8) kóliktik ydys – jeke kólik birligin (konteıner, qap, qorap, quty) quraıtyn, ónimderdi ornalastyrýǵa arnalǵan orama;
9) núktelik synama – biriktirilgen synama jasaý úshin orny aýystyrylatyn (tasymaldanatyn) obektiden bir partııadan bir qabyldaýda bir jerden alynǵan synama bóligi;
10) orama birligi – oralǵan oramamen qosa alǵandaǵy taýardyń birligi;
11) orny aýystyrylatyn (tasymaldanatyn) obektiler – janýarlar, janýarlardyń jynystyq jáne somatıkalyq jasýshalary, janýarlar aýrýlary qozdyrǵyshtarynyń shtammdary, janýarlardan alynatyn ónim men shıkizat, veterınarııalyq preparattar, jemshóp pen jemshóp qospalary, patologııalyq materıal nemese olardan alynatyn synamalar, sýdyń, aýanyń, topyraq qabatynyń, ósimdikterdiń synamalary, veterınarııalyq jáne zoogıgıenalyq maqsattaǵy buıymdar men atrıbýttar, sondaı-aq olardy býyp-túıý jáne tasymaldaý úshin paıdalanylatyn ydystyń barlyq túrleri jáne osyndaı orny aýystyrylatyn (tasymaldanatyn) obektilerdi tasymaldaıtyn kólik quraldary;
12) ortańǵy synama – zerthanalyq zertteý ótkizýge arnalǵan biriktirilgen synamanyń bir bóligi;
13) partııa – birdeı jaǵdaıda bir óndirýshi bir normatıvtik qujat boıynsha óndirgen (daıyndaǵan), irikteý kúni birdeı, bir ilespe qujatpen resimdelgen jáne bir ýaqytta jetkizilgen orny aýystyrylatyn (tasymaldanatyn) bir tekti obektiniń mólsheri;
14) patologııalyq materıal – tiri nemese ólgen janýarlardan alynǵan, quramynda juqpaly nemese parazıttik aýrýlardyń qozdyrǵyshtary bar nemese bolýy múmkin, veterınarııalyq zerthanaǵa jiberýge arnalǵan bıologııalyq materıal;
15) synama – orny aýystyrylatyn (tasymaldanatyn) obektiden irikteletin úlgi;
16) tutynýshylyq ydys – tutynýshyǵa ónimmen birge jetkiziletin jáne jeke kólik birligin quramaıtyn ydys (bótelke, banka, paket, staqan, brıket);
17) ydys – standarttarda, tehnıkalyq sharttarda kózdelgen ónimdi ornalastyrýǵa arnalǵan orama elementi (jáshik, baraban, bóshke, sısterna jáne býyp-túıýdiń basqa túrleri);
18) irikteme – partııanyń veterınarııalyq (veterınarııalyq-sanıtarııalyq) talaptarǵa jáne qaýipsizdik talaptaryna sáıkestigin anyqtaý úshin orny aýystyrylatyn (tasymaldanatyn) obektiden iriktelgen synamalardyń jıyntyǵy.
2. Orny aýystyrylatyn (tasymaldanatyn) obektilerdiń jáne
bıologııalyq materıaldyń synamalaryn alý tártibi
3. Orny aýystyrylatyn (tasymaldanatyn) obektilerdiń jáne bıologııalyq materıaldyń synamalaryn alý:
1) janýarlar ósirýdi, janýarlardy daıyndaýdy (soıýdy), saqtaýdy, óńdeýdi jáne ótkizýdi júzege asyratyn, janýarlardan alynatyn ónimder men shıkizat, óndiris obektileriniń óndiristik ǵımarattarynda, aýmaqtarda, sondaı-aq jemshóp pen jemshóp qospalaryn óndirý, saqtaý jáne ótkizý jónindegi uıymdarda;
2) janýarlardyń aýrý qozdyrǵyshtarynyń berilý faktorlary bolyp tabylatyn ydystardyń, býyp-túıý materıaldarynyń barlyq túrleri boıynsha barlyq kólik quraldarynyń túrlerinde;
3) aýystyrylatyn (tasymaldanatyn) obektilerdi tasymaldaý (ornyn aýystyrý), tıeý, túsirý kezinde;
4) mal aıdaý trassalarynda, marshrýttarynda, tasymaldaý (oryn aýystyrý) marshrýty ótetin janýarlardyń jaıylym jáne sýarý aýmaqtarynda;
5) orny aýystyrylatyn (tasymaldanatyn) obektini ótkizý, saqtaý, tasymaldaý kezinde veterınarııalyq-sanıtarııalyq normalardyń buzylýy belgilengen jaǵdaıda ishki saýda obektilerinde (veterınarııalyq-sanıtarııalyq saraptaý zerthanalary joq obektilerdi qospaǵanda);
6) ishki saýda obektilerinde (veterınarııalyq-sanıtarııalyq saraptaý zerthanalary bar jerlerde);
7) soıý pýnktterinde nemese et óńdeý kásiporyndarynda júzege asyrylady;
8) janýarlar men adamǵa ortaq aýrýlardy qosa alǵanda, janýarlar aýrýlarynyń paıda bolýy men azyqtan ýlanýynyń aldyn alý, janýarlardyń, janýarlardan alynatyn ónimder men shıkizattyń, veterınarııalyq preparattardyń, jemshóp pen jemshóptik qospalardyń ustalýynyń Qazaqstan Respýblıkasynyń veterınarııa salasyndaǵy zańnamasy talaptaryna sáıkestigin qamtamasyz etý maqsatynda veterınarııalyq-sanıtarııalyq turǵydan qolaıly aýmaqta ótkiziletin is-sharalar kezinde;
9) shekteý is-sharalaryn nemese karantındi qosa alǵanda, janýarlardyń asa qaýipti jáne enzootııalyq aýrýlaryn joıý jáne olardyń taralýynyń aldyn alý maqsatymen baqylaý aımaǵyn, býferlik aımaqty qosa alǵanda, indet oshaǵynda jáne qolaısyz pýnktte júrgiziletin is-sharalar kezinde.
Orny aýystyrylatyn (tasymaldanatyn) obektilerdiń jáne bıologııalyq materıaldyń synamalaryn alý kezinde osy Qaǵıdalarǵa 1-qosymshada kórsetilgen orny aýystyrylatyn (tasymaldanatyn) obektilerdiń jáne bıologııalyq materıaldyń synamalaryn alý erekshelikteri eskeriledi.
4. Orny aýystyrylatyn (tasymaldanatyn) obektilerdiń jáne bıologııalyq materıaldyń ydysyn ashý aldynda syrtynan tekserip qaraıdy jáne olardyń osy Qaǵıdalarǵa sáıkestigin anyqtaıdy. Zaqymdalǵan orama birlikterinen synama irikteý júzege asyrylmaıdy. Orny aýystyrylatyn (tasymaldanatyn) obektilerdiń jáne bıologııalyq materıaldyń ydysy osy Qaǵıdalarǵa sáıkes bolǵan jaǵdaıda synama irikteý mynadaı kezeńderden turady:
1) ónim jáne shıkizat partııasynyń birtektiligin anyqtaý;
2) suryptaý (synama) kólemin jasaý;
3) núktelik synamalardy irikteý jáne biriktirilgen synama qalyptastyrý;
4) veterınarııalyq zerthanalyq zertteýler júrgizý úshin ortańǵy jáne baqylaý synamasyn bólip alý;
5) iriktelgen synamalardy býyp-túıip, plombalaý, mór salý.
5. Mıkrobıologııalyq baqylaý úshin synamany taza, sterıldi ydysqa irikteıdi. Organoleptıkalyq, fızıka-hımııalyq taldaýlar úshin synamalardy taza, qurǵaq, bógde ıisi joq, tıisti syıymdylyǵy men pishini bar synamalardy taldaýǵa daıyndaý úshin yńǵaıly ydysqa irikteıdi. Ydysty qabyrshaqty, plastmassa nemese folgaǵa oralǵan rezeńke tyǵynmen nemese qaqpaqpen jabady.
6. Pestısıdterdiń, antıbıotıkterdiń, ýytty elementterdiń jáne radıonýkleıdterdiń, mıkotoksınderdiń qaldyq mólsherin baqylaý úshin orny aýystyrylatyn (tasymaldanatyn) bir obektiden kóp satyly synamalardy irikteý júrgiziledi.
Satylar sany orama túrimen anyqtalady:
1) 1-saty: kóliktik ydys birlikterin irikteý (jáshikter, qoraptar, qaptar, bóshkeler);
2) 2-saty: kóliktik ydysqa salynǵan orama birligin jáne tutynýshy ydysynyń birligin (paketterdi, bankalardy) irikteý;
3) 3-saty: orama birliginen (tutynýshy ydysynan) ónimdi irikteý jáne biriktirilgen iriktemeni (synamany) quraý. Iriktelgen irikteme birlikterinen núktelik synamany irikteıdi, jıyntyq synamany quraıdy jáne ortańǵy synamany bólip alady.
7. Birlikterdi (úlgilerdi, núktelik synamalardy) irikteý mólsheri men salmaǵy biriktirilgen synamany qurastyrý jáne odan ortańǵy synamany bólip alý úshin júrgiziledi. Ortańǵy synamanyń kólemin odan baqylaýshy jáne zerthanalyq synamalardy bólip alý úshin jetkilikti mólsherde irikteıdi. Zańnyń 8-babynyń 9) tarmaqshasyna sáıkes bekitiletin veterınarııalyq (veterınarııalyq-sanıtarııalyq) qaǵıdalarǵa jáne qaýipsizdik talaptaryna sáıkes ónim kórsetkishterin anyqtaý maqsatynda zerthanalyq zertteýlerdi júrgizý úshin irikteletin ortańǵy synamanyń salmaǵy baqylanatyn kórsetkishterdiń sanyna jáne qoldanylatyn zertteý ádisterine táýeldi.
8. Janýarlardan alynatyn ónimderdi irikteýdi júrgizgen kezde olardyń jáne jemshópterdiń veterınarııalyq (veterınarııalyq-sanıtarııalyq) talaptar men qaýipsizdik talaptaryna sáıkestiginiń kórsetkishine veterınarııalyq zerthanalyq zertteýler júrgizýde synama irikteýdi júrgizetin adam osy Qaǵıdalarǵa 2-qosymshaǵa sáıkes janýarlardan alynatyn ónimderdegi jáne jemshóptegi zattardyń veterınarııalyq-sanıtarııalyq talaptar men qaýipsizdik talaptarynyń kórsetkishterine zerthanalyq zertteý júrgizý úshin alynatyn synamalar aspalarynyń qajetti massasynda keltirilgen normalardy, sondaı-aq osy Qaǵıdalarǵa 3-qosymshaǵa sáıkes partııadan mal sharýashylyǵy óniminiń ortasha synamalarynyń sanyn irikteý normasyn basshylyqqa alady.
9. Orny aýystyrylatyn (tasymaldanatyn) obektilerdiń jáne bıologııalyq materıaldyń synamalaryn alý úshin úlginiń túrine qaraı mynadaı qural-saımandar, jabdyq jáne orama materıaldary qoldanylady:
1) ár túrli pishindegi pyshaqtar;
2) qaıshylar, iskekter;
3) suıyq, sýsymaly ónimder úshin súńgi tárizdi synama alǵyshtar;
4) qasyqtar, súńgi, shómish, saptyaıaq, syıymdylyǵy 200 grammǵa deıingi ojaýlar;
5) shyny boıynsha qaryndash (marker), paster pıpetkalary, shyny tútikter, qan synamalaryn alýdyń vakýýmdy júıesi, saptyaıaqtar, staqandar, normatıvtik qujattarǵa sáıkes keletin dıametri men uzyndyǵy ártúrli metall jáne plastmassa qubyrlar;
6) jalpy maqsattaǵy zerthanalyq jáne tehnıkalyq tarazylar;
7) tıisti syıymdylyǵy, germetıkalyq jabylatyn tyǵyny men qaqpaǵy bar shyny nemese sıntetıkalyq materıaldardan jasalǵan ydystar;
8) polımerli materıaldardan jasalǵan paketter, pergament qaǵazy, folga jáne tamaq ónimderin býyp-túıý jáne saqtaý úshin ruqsat etilgen basqa orama materıaldary;
9) oraq, pyshaq, qalaqtar;
10) qıǵash qabyrǵaly aǵash plankalar.
10. О́nimniń úlgisimen baılanysatyn oraýǵa arnalǵan sý ótkizbeıtin jáne maıǵa tózimdi, erimeıtin jáne sińirmeıtin, ónimniń hımııalyq quramyn ózgertpeıtin, oǵan ıis jáne dám bermeıtin qasıetterge ıe materıal qoldanylady.
11. Zertteý úshin iriktelgen suıyq synamalardy qurǵaq taza shyny nemese polıetılendi ydysqa nemese birjolǵy tútikterge (qan alý júıesi), sýsymaly synamalardy tyǵyz polıetılendi qaptarǵa ornalastyrady.
Shyny, polıetılendi ydystardy, tútikterdi, qaptardy pergament qaǵazǵa oraıdy, jippen baılaıdy jáne mórleıdi.
Synamalardyń oralǵan úlgilerin arnaıy laıyqtalǵan jáshikke ornalastyrady, jóneltiletin ónimniń tutastyǵyn qamtamasyz etý úshin qaǵazben jabady.
12. Iriktelgen synamalar jyldam buzylatyn ónimder úshin 24 saǵattan jáne basqalary úshin 36 saǵattan aspaıtyn merzimde osy Qaǵıdalarǵa 4-qosymshaǵa sáıkes nysan boıynsha ilespe hatpen jáne osy Qaǵıdalarǵa 5-qosymshaǵa sáıkes nysan boıynsha orny aýystyrylatyn (tasymaldanatyn) obektilerdiń synamalardy irikteý aktisimen (budan ári – Akt) birge veterınarııalyq zerthanalarǵa joldanady. Akt úsh danada jasalady: birinshi danasy synamalarmen birge veterınarııalyq zerthanaǵa jiberýge arnalǵan, ekinshisi synamalardy irikteýdi júrgizgen memlekettik veterınarııalyq-sanıtarııalyq ınspektorda nemese memlekettik veterınarııalyq dárigerde qalady, synama irikteý aktisiniń úshinshi danasy aýystyrylatyn (tasymaldanatyn) obektilerdiń ıesine nemese onyń ókiline beriledi.
Bıologııalyq materıal synamalaryn alý jáne ony veterınarııalyq zerthanaǵa jetkizýdi veterınarııa salasyndaǵy mamandar osy Qaǵıdalarǵa 6 jáne 7-qosymshalarǵa sáıkes nysandar boıynsha bıologııalyq materıal túrlerine baılanysty ilespe hattarmen (bıologııalyq nemese patologııalyq materıaldyń) jáne osy Qaǵıdalarǵa 9-qosymshaǵa sáıkes nysan boıynsha bıologııalyq materıal synamasyn irikteý tizimdemesin qosa otyryp osy Qaǵıdalarǵa 8-qosymshaǵa sáıkes nysan boıynsha bıologııalyq materıal synamalaryn alý (qan synamalaryn alýdy qospaǵanda) aktisin jasaı otyryp júrgizedi.
Qan synamalaryn alǵan kezde Qazaqstan Respýblıkasy Aýyl sharýashylyǵy mınıstriniń 2014 jylǵy 30 shildedegi №16-07/332 buıryǵymen (Normatıvtik quqyqtyq aktilerdi memlekettik tirkeý tiziliminde № 9639 bolyp tirkelgen) bekitilgen Janýarlardyń asa qaýipti arýlaryna qarsy veterınarııalyq is-sharlardy josparlaý jáne júrgizý qaǵıdalarymen belgilengen nysan boıynsha qan synamalaryn alý aktisi jasalady.
13. Aǵýyna, kebýine, ydyraýyna, ózara lastanýyna qarsy is-sharalardy saqtaı otyryp, synamalar veterınarııalyq zerthanaǵa jetkiziledi. Synamalardy tasymaldaý prosesinde úlgilerdiń bógde ıistermen lastanýyn, kún sáýlesiniń tike túsýin boldyrmaýǵa, qorshaǵan orta qaýipsizdigin qamtamasyz etýge baǵyttalǵan saqtyq is-sharalary saqtalady. Jyldam buzylǵysh ónimderdiń synamalary tońazytqysh-sómkege (termochemodan) salynady nemese qurǵaq muzben qorshalady. Ár synama úlginiń túri, synama massasy, synamany irikteý kúni men orny, synamany irikteýdi júrgizgen adamnyń memlekettik jáne orys tilderindegi tegi men aty-jóni kórsetiletin zattańbamen jáne japsyrmamen (zertteýlerdiń sońyna deıin saqtalatyn) qamtamasyz etiledi. Tútikterde nemese synamalary bar bıologııalyq materıaldy alýǵa arnalǵan basqa júıelerde shyny boıynsha qaryndash (marker) kómegimen qosa berilip otyrǵan bıologııalyq materıal synamalaryn alý tizimdemesine sáıkes nemese janýardyń jeke nomiriniń shtrıh-kodtary bar stıker japsyrý jolymen nómirlenedi.
14. Baqylaý synamasy sol orynda synamany irikteý prosesi barysynda sterıldi konteınerge plombalanǵan (mórlengen) kúıinde bólinedi, ol zertteý júrgizip jatqan veterınarııalyq zerthanada saqtalýy kerek. Baqylaý synamasynyń saqtalý merzimi zertteý júrgizilip bolǵannan keıin keminde 14 táýlik, al bekitilgen talaptarǵa sáıkes kelmeıtin úlgiler úshin zertteý maqsatyna jáne saraptama aktisi boıynsha (synaq hattamasy) qorytyndy nátıjesin alýǵa baılanysty úsh aıdan aspaıdy. Tez buzylatyn ónimder úshin, birqatar sapa kórsetkishteri men qaýipsizdik kórsetkishterine (organoleptıkalyq jáne mıkrobıologııalyq) arnalǵan baqylaý synamasynyń saqtalý merzimi onyń saqtalý merziminen artyq bolmaýy tıis.
3. Qorytyndy erejeler
15. Janýarlardan alynatyn ónimder men shıkizat, jemshóp pen jemshóp qospalary, patologııalyq jáne bıologııalyq materıal, sý, topyraq synamalarynyń zerthanalyq zertteýlerin júrgizý aıaqtalǵan soń veterınarııalyq zerthanalarda olardyń kórsetkishteriniń veterınarııalyq (veterınarııalyq-sanıtarııalyq) talaptarǵa jáne qaýipsizdik talaptaryna sáıkestigin aıqyndaý maqsatynda saraptama aktisi (synaq hattamasy nemese esebi) beriledi, synalatyn úlgiler zerthanalyq zertteýler júrgizgennen keıin esepten shyǵarýǵa jáne kádege jaratýǵa (joıýǵa) jatady. Baqylaý synamasy osy synamanyń jaramdylyq merzimi aıaqtalǵan soń kádege jaratýǵa (joıýǵa) jatady. Synamalardy kádege jaratýdy veterınarııalyq zerthana basshysy jáne mamandardyń qatysýymen arnaıy qurylǵan komıssııa osy Qaǵıdalarǵa 10-qosymshaǵa sáıkes nysan boıynsha keıinnen orny aýystyrylatyn (tasymaldanatyn) obektilerdiń jáne bıologııalyq materıaldyń synamalaryn alýdy joıý aktisin jasaı otyryp júrgizedi.
Orny aýystyrylatyn (tasymaldanatyn) obektilerdiń jáne bıologııalyq materıaldyń synamalaryn alý qaǵıdalaryna 1-qosymsha
Orny aýystyrylatyn (tasymaldanatyn) obektilerdiń jáne bıologııalyq materıaldyń synamalaryn alý erekshelikteri
1. Janýarlardan alynatyn ónimderdiń synamalaryn alý erekshelikteri
1. Soıylatyn janýarlardyń barlyq túrleriniń etinen (sıyr eti, qoı eti, shoshqa eti jáne úı qoıanynan, qustan, balyqtan basqa aýyl sharýashylyǵy men kásiptik janýarlardyń barlyq túri) synamalardy irikteý mynadaı tártippen júrgiziledi.
Ushalar men jartylaı ushalardan ettiń (maısyz) núktelik synamalaryn sterıldi, kesý ornyn aldyn-ala kúıdirgennen keıin keminde 200 gramm tutas kesektermen mynadaı oryndardyń bireýinen – kesilgen jeriniń janynan, jaýyryn mańynan, san mańaıyndaǵy jýan bulshyq etterden alady.
Ettiń balǵyndyǵyn anyqtaýdyń organoleptıkalyq ádisterin anyqtaý úshin salmaǵy keminde 200 gramm ortańǵy synama bólinip alatyn biriktirilgen synama qalyptastyrylady.
Synamalardyń jalpy radıasııalyq fonyn anyqtaý úshin dozımetrııalyq baqylaý synama almaı, dozımetrııalyq aspaptar kómegimen júrgiziledi.
Radıasııalyq baqylaýdyń spektrometrııalyq aspaptarymen ýytty zattardy, antıbıotıkterdiń qaldyq mólsherin anyqtaý úshin biriktirilgen synamadan salmaǵy keminde 1 kılogramm ortańǵy synama alynady.
Mıkrobıologııalyq kórsetkishterge aldyńǵy jáne artqy aıaqtarynyń ıildirgish jáne jazǵysh bulshyq etteriniń 8h6h6 kólemindegi bóligin, lımfa túıinderin tutastaı (moıyn betkeıindegi jáne tizedegi olardy qorshaǵan ulpanyń qatparynan), tútik tárizdi súıekti (qajet bolǵan kezde) alady, biriktirilgen synama qurastyrady, zertteý júrgizý úshin 250 gramm ortańǵy synama bólinip alynady.
Trıhınellezge zertteý úshin ár ushanyń dıafragma shetinen eki synama úlgilerin, al olar bolmaǵan jaǵdaıda dıafragmanyń qabyrǵa bulshyq eti bóliginen, qabyrǵa aralyq bulshyq etinen jáne moıyn bulshyq etinen keminde 60 gramm alynady.
Muzdatylǵan et bloktarynan úlgilerdi salmaǵy keminde 200 gramm tutas kesektermen alady. Ettiń muzdatylǵan bloktarynyń sapasyna, salmaǵyna jáne temperatýrasyna baqylaý tekserisi úshin orama birlikteri oryndarynyń 10 %-na irikteý júrgiziledi, biraq ár partııadan keminde 10-nan oryndardaǵy keýde jáne san bulshyq etteriniń qalyńynan temperatýrasynyń shkalasy 0-den 100oS-qa deıingi suıyqtyq termometrlermen (synaptyq emes) temperatýrasyn ólsheıdi.
Et kombınattarynda, soıý pýnktterinde, tońazytqyshtarda jáne ýaqytsha saqtaý qoımalarynda irikteýge iri qara maldyń 10%-dan aspaıtyn ushalaryn (jartylaı ushalary), qoı ushalarynyń 5%-y, shoshqalardyń jáne muzdatylǵan jáne sýytylǵan et bloktary men sýbónimderiniń 2%-y engiziledi. Muzdatylǵan jáne tońazytylǵan et bloktarynan núkteli synamalardy da keminde 200 gramm bolatyn bútin kesektermen alady.
Alynǵan núktelik synamalardan osy Qaǵıdalarǵa 3-qosymshaǵa sáıkes partııadan mal sharýashylyǵy óniminiń ortasha synamalarynyń sanyn irikteý normalaryn basshylyqqa ala otyryp ortańǵy synama qalyptastyrylady.
2. Janýarlardan alynatyn eritilgen maı partııasynan synamalardy irikteý úshin partııanyń 10 %-yn quraıtyn, biraq keminde 5 orama birlikterinen irikteme jasalady. Tutyný oramasyna býyp-túıilgen maı partııasynyń ár 100 birliginen bir-bir orama birligi alynady. Kesekterdegi, saptaıaqtardaǵy, bankalardaǵy jáne basqa da tutynýshy oramalaryndaǵy bir oramadan 50 gramm mólsherinde núktelik synamalar alady. Núktelik synamalardan osy Qaǵıdalarǵa 3-qosymshaǵa sáıkes partııadan mal sharýashylyǵy óniminiń ortasha synamalarynyń sanyn irikteý normalaryn basshylyqqa ala otyryp ortańǵy synama quralady.
3. Taýyq, úırek, úı qoıanynyń etinen synama ushalarmen nemese jartylaı ushalarmen, qaz jáne kúrke taýyqtan shırek ushalarmen alynady. Qus ushalary satýǵa jetkiziletin partııadan kezdeısoq tańdaý ádisimen alynady. Núktelik synamalardan biriktirilgen synama quraıdy, biriktirilgen synamadan osy Orny aýystyrylatyn (tasymaldanatyn) obektilerdiń jáne bıologııalyq materıaldyń synamalaryn alý erekshelikterine 1-qosymshaǵa sáıkes (budan ári – Synamalardy alý erekshelikteri) qus, úı qoıandary partııasynan irikteý normalaryn basshylyqqa ala otyryp partııanyń ortańǵy synamalary bólip shyǵarylady.
Zerthanalyq zertteýler júrgizý úshin iriktelgen qoraptardan úsh úlgi (usha) alady.
Organoleptıkalyq baǵalaý kezinde: syrtqy túri men tumsyǵynyń túsi, aýyz qýysynyń, kóz almasynyń, usha betkeıiniń, keýde-qursaq serozdy qabyǵynyń kilegeı qabyǵy synama almaı, syrtynan tekserip qaraýmen anyqtalady. Qus eti sorpasynyń hosh ıistiligi men móldirligin anyqtaý úshin qustyń 70 gramm bulshyq et ulpasyn, úı qoıanynyń etinen úı qoıanynyń
25 gramm bulshyq et kesegi alynady.
Biriktirilgen synamalardan mıkrobıologııalyq kórsetkishterge 250 gramm ortańǵy synama alynady.
Spektrometrııalyq quraldarmen radıasııalyq baqylaý júrgizý úshin núktelik synamalardan biriktirilgen synama quraıdy, odan keminde 1 kıllogrammnan ortańǵy synama bólip alady.
Radıasııalyq baqylaý júrgizý úshin núktelik synamalardan biriktirilgen synamany qalyptastyrady, odan keminde 1 kılogramm ortańǵy synamany bólip alady.
Fermada synamalardy irikteý kezinde irikteme kólemi taýyqtar, úırekter úshin keminde úsh ushadan jáne qazdar men kúrke taýyqtarda keminde úshten jartylaı ushalardy quraıdy.
Qoıandar etiniń synamalaryn irikteý taýyqtar men úırekterdiń ushalaryn irikteýge uqsas jasalady, biraq árbir kóliktik oramadan qoıannyń bir ushasynan artyq iriktemeıdi.
4. Suıyq bal synamalaryn irikteýdi dıametri 10 – 12 mıllımetr synama alatyn alıýmınıı tútiktermen, qoıý baldan – 100 gramm núkteli synamany ár túrli qabattardan maıǵa arnalǵan súńgilermen júrgizedi.
Organoleptıkalyq kórsetkishterge baldy zerthanalyq zertteý júrgizý úshin 100 gramm ortańǵy synamany irikteıdi, radıasııalyq baqylaý júrgizý úshin salmaǵy keminde 1 kılogramm bolatyn ortańǵy synamany bólip alady, osy Synamalardy alý erekshelikterine 2-qosymshaǵa sáıkes baldy irikteý normalaryn basshylyqqa ala otyryp, bar partııasynan orama birlikteriniń iriktemesin jasaıdy.
5. Synamalaryn irikteýdiń aldynda ydystardaǵy sútti muqııat aralastyrady. Sısternalardaǵy sút jáne sút ónimderiniń organoleptıkalyq, fızıkalyq-hımııalyq jáne mıkrobıologııalyq kórsetkishteri boıynsha sapasyn baqylaý úshin biriktirilgen synama qalyptastyrýǵa 250 mıllılıtr núktelik synama irikteıdi, ortańǵy synamanyń kólemi 1 lıtrdi quraıdy.
Ýytty zattardyń, antıbıotıkterdiń qaldyq mólsheriniń bar bolýyna radıasııalyq baqylaý júrgizý úshin biriktirilgen synamadan salmaǵy keminde 2 lıtr bolatyn ortańǵy synama irikteledi.
Sısternalardaǵy sút jáne sút ónimderiniń sapasyn fızıkalyq-hımııalyq jáne mıkrobıologııalyq kórsetkishteri boıynsha baqylaý úshin ónimniń ár partııasynan biriktirilgen synama irikteledi. Biriktirilgen synamanyń kólemi 1,5 lıtrden aspaıdy.
Qutylarda shyǵarylatyn sút, kilegeıden qutylardyń 5%-y irikteýge jatady. Synama irikteý aldynda sútti pispekpen aralastyrady. Synama qutynyń túbine deıin túsiriletin metall tútikshemen irikteledi. Synama irikteýge túsken ár qutydan zertteletin ónimmen shaıylatyn taza ydysqa aýystyrylady jáne aralastyrǵannan keıin odan kólemi 500 tekshe santımetr kóleminde ortańǵy synama iriktep alynady.
Kóliktik ydystaǵy súttiń, qaımaqtyń partııasynan irikteme kólemi ónimi bar kóliktik ydys kóleminiń 5 %-yn quraıdy. Partııada keminde 20 birlik bolǵan jaǵdaıda bir orama birligi alynady.
Tutynýshy ydysyndaǵy (bótelkeler, paketter) sút ónimderinen synamalardy irikteý kezinde osy oramalar núktelik synamalar bolyp tabylady.
Tutynýshy ydysyndaǵy sút, kilegeı partııasynan irikteme quraý kezinde biriktirilgen synamany bólip alý, ortańǵy synamany quraý úshin osy Synamalardy alý erekshelikterine 3-qosymshaǵa sáıkes sút, kilegeı partııasynan irikteý normalaryn basshylyqqa alady.
Maı, súzbe, irimshik, úıde daıyndalǵan budan basqa ashytqy sút ónimderinen núktelik synamalardy ónimniń ár túrli qabattarynan: qaımaqtan 100 gramm, maıdan 50 gramm, súzbe irimshikten – 100 gramm, súzbeden – 50 gramm, ashyǵan sút ónimderinen – 100 mıllılıtr mólsherinde irikteıdi. Maı, súzbe, irimshik, úıde daıyndalǵan ashytqy sút ónimderinen núktelik synamalardy ónimniń ár túrli qabattarynan: qaımaqtan, kilegeıden 15 gramm, maıdan 10 gramm, súzbeden, súzbe irimshikten – 20 gramm, ashyǵan sút ónimderinen – 50 mıllılıtr mólsherinde irikteıdi.
6. Jumyrtqanyń veterınarııalyq (veterınarııalyq-sanıtarııalyq) talaptarǵa jáne qaýipsizdik talaptaryna sáıkestigin anyqtaý úshin partııadan orama birlikterine irikteý júrgiziledi. Partııadaǵy orama birlikterinen jumyrtqa iriktemesin quraý kezinde biriktirilgenin quraý jáne odan ortańǵy synamalardy irikteý úshin osy Synamalardy alý erekshelikterine 4-qosymshaǵa sáıkes partııadaǵy orama birlikterinen jumyrtqany irikteý normalaryn basshylyqqa alady.
Biriktirilgenin, keıinnen ortańǵy synamany quraý úshin osy Synamalardy alý erekshelikterine 5-qosymshaǵa sáıkes dana sanynan jumyrtqalardy irikteý normalary basshylyqqa alynady.
Úı jumyrtqalarynan ár túrli núktelerden: 50-ge deıin – 4 dana, 100-ge deıin – 6 dana, 1000-ǵa deıin – 10 dana, 2000-ǵa deıin – 15 dana, 3000-ǵa deıin – 20 dana mólsherinde synama irikteledi.
Qurǵaq jumyrtqa ónimderin alý kezinde ár orama birliginen alynǵan keminde úsh-úshten núktelik synama irikteledi, salmaǵy 200 grammnan aspaıtyn núktelik synama biriktirilgen synamany quraıdy, osy Synamalardy alý erekshelikterine 6-qosymshaǵa sáıkes jumyrtqa untaǵyn irikteý normalaryn basshylyqqa alyp, ortańǵy synama bólip alynady.
7. Balyq jáne balyq ónimderinen synamalar partııany barynsha sıpattaıtyn ár túrli jerlerden alynady, iriktemege oramdardyń 10%-y engiziledi. Tiri, balǵyn, salqyndatylǵan partııany baqylaý úshin balyqtyń massasy boıynsha 1–2% alady. Zertteýge balyqtyń barlyq túrleri bólek-bólek jatqyzylady.
Balyqtyń usaq danalarynan núktelik synamalar bútin ushalarmen:
1) bir balyqtyń salmaǵy 100 gramǵa deıin bolsa ár oramadan 5 – 7 dana;
2) bir balyqtyń salmaǵy 1 kılogramǵa deıin bolsa ár oramadaǵy 1 – 2 balyqtan 100 gramnan 2 synama mólsherinde;
3) bir balyqtyń salmaǵy 1 kg-nan artyq bolsa – 3 balyqtan ár qaısysynan basynan arqa bóligine deıingi eni 5 santımetr jeke kesekter alynady, keminde 1 kılogrammnan, qymbat balyqtar úshin 500 grammnan aspaıtyn ortańǵy synama bólip alynady.
Opıstorhozǵa zertteý úshin árqaısysynyń eni arqa bóliginen 5 santımetrdi quraıtyn jeke kesekter alynady.
8. Keptirilgen jáne muzdatylǵan usaq asshaıandar, krıldiń, kalmardyń, trýbachtyń biriktirilgen synamasynyń ortańǵy synamasy 1 kılogramnan aspaýǵa tıis.
9. Muzdatylǵan asshaıandar, krıldiń, kalmardyń, trýbach pen keptirilgen omyrtqasyzdardyń biriktirilgen synamasynan ortańǵy synama 1 kılogrammnan aspaýǵa tıis.
10. Muzdatylǵan balyqtan synama irikteý kezinde – 10S temperatýraǵa deıin eritedi. Salmaǵy 1 kılogramnan aspaıtyn usaq balyqty taldaý úshin múshelemeı alady, al salmaǵy 1 kılogrammnan asatyn balyqty uzyndyǵy 5 santımetrden aspaıtyn nemese 200 grammnan aspaıtyn kesekterge bóledi. Kóliktik oramalardaǵy balyq jáne balyq ónimderinen biriktirilgen synama, ortańǵy synama quraý úshin osy Synamalardy alý erekshelikterine
7-qosymshaǵa sáıkes balyq jáne balyq ónimderiniń kóliktik oramalaryn irikteý normalaryn basshylyqqa alynady.
11. Netto salmaǵy 500 gramm jáne odan kem bankalarǵa salynǵan ýyldyryq úshin ónim partııasynan bes banka alynady. Ár iriktep alynǵan bankanyń ár túrli jerinen biriktirilgen synamany quraıtyn úsh núktelik synama irikteledi, odan salmaǵy 400 gramm ortańǵy synama bólip alynady.
12. Salmaǵy 5 kılogramnan artyq baktardaǵy ýyldyryqtan bir banka alynady. Ár túrli jerlerinen núktelik synamalar irikteledi olardan biriktirilgen synama, salmaǵy 400 gramm ortańǵy synama quralady.
2. Janýarlardan alynatyn shıkizattyń synamalaryn alý erekshelikteri
13. Sapasyn anyqtaý úshin ishek-qaryn partııasynan keminde 2% taýarly birlik (býda, baılam, tizbek) alynady.
14. Býmalarǵa býyp-túıilgen jún partııasynan 10% býma irikteledi. Biriktirilgen synamany árqaısysynyń salmaǵy 50 grammnan aspaıtyn, ár sańylaýdan qolmen alynǵan núktelik synamalardan quraıdy. Biriktirilgen synamadan salmaǵy keminde 1 kılogramm bolatyn ortańǵy synama irikteledi.
3. Jemshóp pen jemshóp qospalarynyń synamalaryn alý erekshelikteri
15. Eger jasyl jemshóp tikeleı janýarlardy azyqtandyrýǵa arnalsa, sondaı-aq ýly ósimdiktermen, nıtrattarmen, pestısıdterdiń qaldyqtarymen ýlanǵandyǵyna kúdik týǵan kezde jasyl jemshóp synamalaryn jaıylym, shabyndyq, jemshóp daqyldarynyń ýchaskelerinen alady. Synamalardy irikteý ýchaskesiniń keminde 10 núktesinen alynady. Alynǵan núktelik synamalardy muqııat aralastyrady, tegis qabat jáne shaǵyn býdalar etip tóseıdi, keıin synamalardy biriktiredi jáne salmaǵy 2 kılogramm (botanıkalyq quramyn anyqtaý úshin jáne hımııalyq analızge), radıasııalyq baqylaý úshin keminde
3 kılogramm ortańǵy úlgi alady. Shabyndyqta úlgilerdi ár orýdan alady. Ol úshin ár ýchaskeden aýdany 1–2 sharshy metr keminde 10-nan bólingen bólimin bólip alyp, odan bıiktiktegi jerden 5 santımetr bolatyn shóp orylady. Núktelik synamalardy alýdy shyqtan keıin jáne kún batqanǵa deıin qurǵaq aýa raıynda júrgizedi, ár bólingen bólimindegi shalǵy jolynan keminde 10 jerden ýystap shóp alady.
16. Shóp maıanyń ár túrli deńgeıinen 0,5 – 1 metr bıiktikten bastap kem degende 10 núkteden alynady. Núktelik synamanyń salmaǵy 200 – 250 grammdy quraýy tıis. Maıalanǵan shóptiń ár 5 tonnasynan salmaǵy keminde 2 kılogrammnan biriktirilgen synama irikteıdi.
17. Súrlem, pishendeme synamalaryn saqtaýǵa (konservasııalaý úrdisi aıaqtalǵan soń) qoıǵannan keıin keminde 1 aı ótken soń jáne azyqtandyrǵanǵa, ótkizgenge nemese basqa sharýashylyqtarǵa satqanǵa deıin keminde 10 kúnge deıin synama irikteıdi. Janýarlardyń súrlemnen nemese pishennen ýlanýyna kúdik týǵan jaǵdaıda, synamany mundaı jaǵdaılar paıda bolǵannan keıin tez arada alady.
Núktelik synamalardy qabattyń búkil tereńinen synama alǵyshpen irikteıdi. Súrlemnen sapalyq taldaýǵa synamalardy irikteý kezinde negizgi massadan túsi boıynsha qatty ózgeshelenetin ústińgi (búlingen) qabatyn aldyn ala alyp tastaıdy jáne úlgige qospaıdy, ýlanýǵa kúdik týǵan jaǵdaıda jeke alady. Ár qoımadan kem degende úsh synama irikteıdi. Búıir tustary ashyq transheıalarda synamalardy irikteý núktelerin bir-birinen teń araqashyqtyqta dıagonal boıynsha ornalastyrý usynylady: bireýi transheıanyń ortasynda jáne ekeýi qabyrǵadan (shetinen) 0,5 metr shetinde jáne beseýi – qurylystardyń búıir tustarynda; búıir tustary bar transheıalarda – qabyrǵadan 0,5 metr bolýǵa tıis. Biriktirilgen synamany úldir nemese brezentke ornalastyrady jáne muqııat ári tez aralastyrǵannan keıin birneshe jerden salmaǵy 1 kılogramm shamasynda ortańǵy synama irikteledi. Ortańǵy úlgini bankalarǵa salady, hloroform jáne tolýol (1:1) qospasyn qosady, jáne ony birdeı bóliktermen 1 kılogramm massasyna 5 mılılıtr esebimen ydystyń túbine, ortasyna jáne ústine engizedi, tyǵyn nemese qaqpaqtarymen nyǵyzdap jabady.
18. Qoımalar men alańdarda 1,5 metrge deıingi bıiktikte saqtalatyn bıdaıdan, arpadan, suly jarmasynan núktelik synamalar burap kıgiziletin shtangalary bar qoldyq qýys burǵymen alynady. Úıindiniń ústińgi qabatyn seksııalarǵa bóledi (árqaısysy shamamen 200 m2). Synamalardy qoıma qabyrǵasynan (alań shetinen) jáne seksııanyń shekarasynan 1 metr qashyqtyqtan alty núkteden bir-birinen birdeı qashyqtyqtan alady. Partııadaǵy astyq az bolǵanda 100 metrge deıingi alańda partııanyń betindegi tórt núkteden núktelik synamalar alýǵa jol beriledi.
Núktelik synamalar úıindiniń joǵarǵy betkeıinen 10 – 15 santımetr tereńdiktegi qabatynan, ortańǵy jáne tómengi qabattarynan irikteledi. Ortańǵy synama keminde 2 kılogrammnan, salmaǵy keminde 100 gramm bolatyn 20-dan núkteli synama irikteledi.
Eger kelisimshartta arnaıy eskertpe bolmasa, núktelik synamalar árbir tıelgen vagondardan nemese avtopoıyzdan, 3,5 metrlik uzyndyqtaǵy shonaqtan (tirkemeden) salmaǵy keminde 1 kılogramnan tórt núkteden, 3,5-nan 4,5 metrlikten salmaǵy keminde 1,5 kılogramnan alty núkteden, 4,5-nan jáne odan kóp metrlikten salmaǵy keminde 2 kılogramnan segiz núkteden irikteledi. Árbir toptamadan keminde 2 kılogramnan ortańǵy synamany bólip shyǵarady.
Vagondarǵa, kemege ónimdi tıegende (túsirgende) tik túsetin aǵystyń ózgeretin jerlerinde qıylystyrý jolymen teń ýaqyt aralyǵynda ojaý nemese avtomatty synama alǵyshpen, bul rette ónimniń jyldamdyǵy negizinde árbir tonnaǵa 100 gramm esebinen, partııadan keminde 2 kılogrammnan alady.
Tigilgen qaptardan núktelik synamalardy qaptyń qol jetimdi úsh núktesinen qap tárizdi súńgimen alady. Súńgini qaptyń jipterin jyljytyp, naýasyn tómen qaratyp, qaptyń ortańǵy bóligine baǵyttap engizedi. Paıda bolǵan tesikti súńginiń ushymen krest tárizdi áreketpen biteıdi. Ortańǵy synamanyń jalpy salmaǵy-keminde 2 kılogramm.
19. Úıindi túrinde saqtalatyn nemese jetkizilip beriletin qunarlandyrylǵan jemshóp partııasynan núktelik synamalar ojaý nemese konýsty súńgimen shahmat tártibimen ár túrli (ústińgi, ortańǵy, tómengi) qabattardan irikteledi. Núktelik synamalardy biriktiredi, muqııat aralastyrady jáne salmaǵy keminde 2 kılogrammnan biriktirilgen synama irikteledi.
20. Syǵyndydan, shrottan núktelik synamalardy irikteý kezinde ónimdi vagondarǵa, avtokólikke, kemege tıeý (túsirý) kezinde tik túsetin aǵystyń ózgeretin jerlerinde qıylystyrý jolymen teń ýaqyt aralyǵynan keıin ojaý nemese avtomatty synama alǵyshpen irikteledi. Núktelik synamalardy alý merzimdiligin belgileý ónimniń jyldamdyǵy negizinde árbir tonnaǵa 100 gramm esebinen, partııadan keminde 2 kılogramm bolýǵa tıis.
Qoımalarda úıindi túrinde saqtalatyn syǵyndydan, shrottan núktelik synamalardy konýsty súńgimen kúnjara úshin ár 1 sharshy metrden keıin jáne shrottar úshin ár 2 sharshy metrden keıin shahmatty tártippen ústińgi, ortańǵy jáne tómengi qabattarynan irikteıdi. Iriktelgen núkteli synamalardy taza ydysqa tógedi, muqııat aralastyrady jáne biriktirilgen synama irikteıdi. О́nimniń ortańǵy synamasyn biriktirilgen synamadan kvarttaý jolymen qolmen bólip alady. Partııadan synamanyń ortaq salmaǵy 2 kılogrammnan kem bolmaýǵa tıis.
21. Untaq tárizdi jáne usaq krıstaldy mıneraldy zattardyń, karbamıdtiń, fosfatty jemshóp qospalarynyń ortańǵy úlgilerin irikteýdi astyq jáne un tárizdi jemshópterden synamalar irikteýge uqsas ártúrli jerlerden súńgimen júrgizedi. Ortańǵy úlgini 2 kılogrammǵa teń etip jasaıdy.
Qurama jemder, shóp uny, aǵash japyraǵynyń uny, kebek, jarma, jemshóp ashytqysy, paprın, eprın jáne basqa da aqýyz jemshópteri. Qoımalarda, sharýashylyqtarda danalanǵan jáne túıirshiktelgen jemshópten núktelik synamalardy vagondyq nemese qambalyq súńgimen, ol bolmaǵan jaǵdaıda, árqaısysy 4-5 sharshy metr alańdy sh